Epoki literackie: przedstawiciele i główne idee

Źródła kultury europejskiej stanowią mity (teogoniczne, kosmogoniczne, genealogiczne, antropogeniczne) oraz Biblia (Stary i Nowy Testament), która jest skarbnicą wielu gatunków literackich.

Główni przedstawiciele literatury starożytnej to m.in. Homer („Iliada”, „Odyseja”), Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Safona.

W średniowieczu przewodzi światopogląd religijny. Obowiązuje teocentryzm i hegemonia kościoła. Twórcy literatury tworzą swoje utwory anonimowo, w języku łacińskim. Częste jest tłumaczenie dzieł obcojęzycznych – religijnych i świeckich.

Pojawiają się szkoły parafialne. Rozwija się polska myśl naukowa (powstaje Akademia Krakowska). Podstawą kształcenia w średniowiecznej Europie były sztuki wyzwolone (obejmowały m.in. gramatykę, retorykę, logikę, teologię).

Przykłady tekstów literackich powstałych w średniowieczu:

• Legenda o św. Aleksym
• Pieśń o Rolandzie
• Bogurodzica
• Kronika Galla Anonima
• Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Największym osiągnięciem renesansu (oświecenia) była odnowa ludzkości i przeszłości (chętnie wracano do literatury antycznej). Renesans to epoka wielu odkryć: geograficznych, filologicznych i archeologicznych. W literaturze inspirowano się twórczością Cycerona, Epikura i stoików.

Prądy epoki:

• humanizm (człowieczeństwo, ludzkość)
• reformacja (kwestionowanie dogmatów religijnych; ruchy innowiercze, m.in. Marcina Lutra)

Przedstawiciele tej epoki literackiej:

• Klemens Janicki
• Mikołaj Rej
• Jan Kochanowski
• Mikołaj Sęp Szarzyński
• Piotr Skarga
• Andrzej Frycz Modrzewski

Barok (port. barroco – perła o nieregularnym kształcie, z wł. – dziwność, nietypowość) to niezwykle barwna epoka, która obejmowała wszystkie przejawy twórczości artystycznej, m.in. literackiej czy malarskiej. W tym okresie nastąpił kryzys humanistycznych ideałów (harmonii, ładu i tolerancji).

W baroku twórcy zafascynowani byli przemijaniem, śmiercią, ale i życiem. Poezja miała charakter intelektualny. Była niezwykle barwna, pełna środków stylistycznych. Wśród najczęściej wybieranych gatunków literackich były sonety, pieśni, pamiętniki, poematy oraz liryki religijne.

W baroku obowiązywały dwa wzorce kultury:

• dworski (europejski styl, moda, sztuka i nauka),
• ziemiański (kult ojczystej kultury, sarmatyzm, tradycja wsi polskiej).

Przedstawiciele epoki:

• Jan Andrzej Morsztyn
• Daniel Naborowski
• Wacław Potocki
• Jan Chryzostom Pasek
• Zbigniew Morsztyn

Oświecenie to czas racjonalizmu. Nazywany był w Anglii „wiekiem rozumu”, we Francji „wiekiem filozofów”, a Niemczech „wiekiem oświeconym”. To epoka reform politycznych, kulturalnych i oświatowych, dość niejednolita światopoglądowo.

Główne idee i wartości oświecenia:

• krytycyzm
• racjonalizm
• ateizm
• materializm
• empiryzm
• utylitaryzm

W oświeceniu obowiązywały trzy prądy artystyczne:

• klasycyzm (silne powiązanie literatury z życiem politycznym, poezja utylitarna)
• sentymentalizm (moralizatorstwo, opisywanie indywidualnej sytuacji człowieka)
• rokoko (wartością podstawową jest piękno, twórczość w tym stylu jest subtelna i wytworna)

Najpopularniejsze gatunki literackie w oświeceniu: bajka, satyra, poemat heroikomiczny, komedia, esej

Przedstawiciele tej epoki literackiej:

• Ignacy Krasicki (autor pierwszej polskiej powieści nowożytnej „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”)
• Adam Naruszewicz
• Stanisław Trembecki
• Franciszek Karpiński
• Julian Ursyn Niemcewicz
• Hugo Kołłątaj
• Stanisław Staszic

Epoka niezwykle emocjonalna, pełna haseł nawiązujących do wolności i niepodległości. Dla romantyzmu charakterystyczny był bunt przeciwko rzeczywistości, gotowość do ofiarowania życia za ojczyznę oraz wiara w solidarność społeczeństwa.

Inspiracje filozoficzne w romantyzmie:

• spirytualizm
• mistycyzm
• irracjonalizm
• mesjanizm

Romantyzm został ukształtowany na ideach Rewolucji Francuskiej. W Polsce uwarunkowany był upadkiem państwa polskiego, niewolą i walkami narodowowyzwoleńczymi w latach 1794-1864.

Cechy bohatera romantycznego:

• jednostka o ponadprzeciętnej inteligencji, niezależna,
• osoba samotna, niezrozumiała przez otoczenie, wewnętrznie rozdarta,
• poświecenie dla idei, dla sprawy narodowej,
• osoba targana namiętnościami, o nieprzeciętnym życiu emocjonalnym.

Najpopularniejsze gatunki literackie w romantyzmie: sonet, ballada, powieść poetycka, poemat dygresyjny, dramat romantyczny

Przedstawiciele epoki:

• Adam Mickiewicz
• Juliusz Słowacki
• Cyprian Kamil Norwid
• Zygmunt Krasiński
• Karol Ujejski
• Seweryn Goszczyński
• Tadeusz Lenartowicz

Koniec XIX wieku to epoka pary i elektryczności. Pojawia się niechęć do metafizyki, odrzuca się irracjonalne interpretacje (duchy, zjawy). Podstawowe prądy pozytywistyczne to naturalizm i realizm. W tym okresie nastąpił gwałtowny rozwój prasy i dziennikarstwa (dzieła pozytywistyczne często w pierwsze kolejności pojawiały się w gazetach).

Wśród programowych haseł pozytywizmu są:

• praca u podstaw (podjęcie walki z ciemnotą, zacofaniem, edukacja bez względu na status społeczny, przełamywanie barier między klasami, gruntowna przebudowa polskiego społeczeństwa)
• praca organiczna (propagowanie nowoczesnych form ekonomicznych w przemyśle, rolnictwie i handlu)

Cechy bohatera pozytywistycznego:

• osoba zdolna, energiczna
• wywodzi się z klasy średniej lub niższej
• człowiek pracy, przedsiębiorczy
• osoba wierząca w naukę, chcąca się kształcić

Najpopularniejsze gatunki literackie w pozytywizmie: nowela, opowiadanie, obrazek, gawęda, powieść realistyczna, powieść tendencyjna, reportaż, listy z podróży

Przedstawiciele epoki:

• Henryk Sienkiewicz
• Bolesław Prus
• Eliza Orzeszkowa
• Maria Konopnicka
• Adam Asnyk
• Piotr Chmielowski

W tej epoce akcent pada na treści ideowe. Popularna jest formuła duchowego przeobrażenia narodu. Następuje też kryzys związany z końcem wieku XIX.

Główne nurty Młodej Polski:

• neoromantyzm – podobieństwo do romantyzmu na gruncie postaw filozoficznych
• dekadentyzm – kryzys moralności, kultury, obyczajów, zachwiane dotychczasowego systemu wartości, manifestacja znudzenia, niechęć do natury, apatia i niechęć do działania
• symbolizm – symbol stanowi znak sugerujący metafizyczne treści
• naturalizm – człowiek jest elementem przyrody

Postawy ideowe w Młodej Polsce:

• franciszkanizm
• dekadentyzm
• impresjonizm
• katastrofizm
• kult sztuki

Najpopularniejsze gatunki literackie w Młodej Polsce: powieść naturalistyczna i psychologiczna, dramat symboliczny, satyra

Przedstawiciele epoki:

• Kazimierz Przerwa-Tetmajer
• Jan Kasprowicz
• Tadeusz Miciński
• Leopold Staff
• Stanisław Wyspiański
• Zofia Nałkowska
• Gabriela Zapolska

Epoka zdominowana przez niepokój związany z I wojną światową. Polska odzyskuje niepodległość, co ma ogromny wpływ na twórczość tego okresu.

Kierunki artystyczne w XX-leciu międzywojennym:

• ekspresjonizm
• futuryzm
• kubizm
• dadaizm
• surrealizm
• neoklasycyzm

Przedstawiciele epoki:

• Maria Dąbrowska
• Witold Gombrowicz
• Bolesław Leśmian
• Julian Przyboś
• Stefan Żeromski
• Stanisław Ignacy Witkiewicz
• Jarosław Iwaszkiewicz
• Julian Tuwim

Epoka niezwykle trudna pod wieloma względami. Czas, kiedy literatura rozwijała się mimo toczących się działań wojennych. Wiersze wydawane były pod pseudonimem lub drukowane anonimowo w bardzo małym nakładzie. Stanowiły obraz wojennej rzeczywistości . Po wojnie zaczęły pojawiać się książki, które dawały świadectwo okrucieństwa i bestialstwa nazistów i sowietów. Do dziś stanowią one świadectwo tamtych lat.

Popularne motywy: zagłada i śmierć, wojna, powstanie warszawskie, walka, pochód ku śmierci, obóz, getto, miłość w obliczu wojny

Przedstawiciele epoki:

• Jerzy Andrzejewski
• Krzysztof Kamil Baczyński
• Miron Białoszewski
• Władysław Broniewski
• Tadeusz Borowski
• Gustaw Herling-Grudziński
• Tadeusz Gajcy
• Zofia Nałkowska
• Jan Lechoń