Nieśmiałość dziecka

Istnieje wiele ujęć teoretycznych, akcentujących albo podłoże biologiczne nieśmiałości, albo wpływy wychowawcze, albo oddziaływanie cech osobowości dziecka z czynnikami środowiskowymi, które utrwalają nieśmiałe zachowania. Co może przyczynić się do rozwoju nieśmiałości u dzieci i młodzieży? Wśród najbardziej znanych czynników, stanowiących genezę nieśmiałości, wymienia się:

• zahamowanie społeczne w obecności świadków własnych zachowań;
• wrażliwość emocjonalną dziecka, obawy przed śmiesznością i krytyką ze strony innych;
• skłonność do odczuwania niepokoju pośród obcych ludzi;
• tendencję do unikania niepowodzeń społecznych, wycofywanie się z kontaktów;
• brak kontroli nad własnymi przeżyciami;
• zbyt dużą skłonność do autoanalizy i samokrytycyzmu;
• niskie poczucie własnej wartości;
• zbyt wygórowane oczekiwania rodzicielskie względem dziecka;
• graniczanie dziecka poprzez liczne nakazy i zakazy;
• warunkową miłość rodzicielską;
• niewłaściwy system nagradzania i karania;
• brak konsekwencji wychowawczej rodziców;
• możliwość dziedziczenia nieśmiałości po przodkach;
• brak umiejętności społecznych potrzebnych w kontaktach międzyludzkich;
• nieuświadomione konflikty wewnętrzne;
• wpływy społeczne – rozwój środków masowego przekazu, kontakty przez Internet, szybkie tempo życia hołdujące powierzchownym relacjom, izolacja społeczna;
• etykietowanie dziecka jako osobę nieśmiałą;
• niski status społeczno-materialny dziecka, którego maluch się wstydzi – gorsze ubrania, bezrobocie rodziców itp.

Oczywiście, powyższy katalog przyczyn nie wyczerpuje wszystkich możliwych przyczyn rozwoju nieśmiałości u dziecka. Historia nieśmiałości u każdego szkraba może wyglądać diametralnie inaczej, a czasami na kształtowanie się lękliwości społecznej ma wpływ splot wielu różnych czynników.

Intuicyjnie każdy z nas dobrze wie, jak zachowuje się nieśmiałe dziecko. Do głównych objawów dziecięcej nieśmiałości zalicza się:

• zamykanie się w sobie, niepokój, lęk, bierność, zahamowanie społeczne;
• izolację społeczną, stanie na uboczu, unikanie interakcji społecznych;
• niezdolność inicjowania rozmów;
• skrajny niepokój w sytuacjach ekspozycji społecznej, np. podczas odpowiedzi przy tablicy;
• brak inicjatywy, działania;
• niechęć do wygłaszania własnego zdania i zabierania głosu w trakcie lekcji;
• poczucie niższości i brak wiary w swoje możliwości;
• obawa przed krytyką ze strony autorytetów i wyśmianiem przez rówieśników;
• lęk przed porażką i kompromitacją, który każe rezygnować z udziału w jakichkolwiek działaniach;
• wyuczoną bezradność;
• oczekiwanie negatywnej oceny ze strony innych, mimo braku jakiejkolwiek zapowiedzi krytyki;
• objawy somatyczne, jak nadmierne pocenie, blednięcie, czerwienienie się, uczucie duszności w kontaktach międzyludzkich;
• unikanie kontaktu wzrokowego;
• jąkanie się.

Nieśmiałość może dotknąć dzieci w różnym wieku, zarówno przedszkolaków, jak i dorastających nastolatków. Dzieciaki za bardzo koncentrują się na własnych zachowaniach, analizując jednocześnie, jak mogą być zinterpretowani przez świadków własnych reakcji. Wstydzą się siebie, gdyż dokonują obsesyjnej autoanalizy, wychwytując jedynie mankamenty i niedoskonałości, nie potrafiąc docenić swoich mocnych stron. Jak zatem walczyć z nieśmiałością u dziecka?

Jak przeciwdziałać nieśmiałości u dzieci i młodzieży? Oto kilka propozycji:

• treningi orientacji we własnych przeżyciach lękowych i próby zrozumienia własnych obaw;
• nauka obiektywnej oceny własnej osoby i kontroli zachowań w sytuacjach zadaniowych;
• treningi komunikacji i nawiązywania kontaktów społecznych;
• rozwój umiejętności radzenia sobie ze stresem;
• treningi relaksacyjne;
• programy psychoprofilaktyczne, wychwytujące dzieci z problemem nieśmiałości;
• nauka metod rozwiązywania problemów i negocjacji;
• treningi asertywności;
• angażowanie nieśmiałych dzieci w życie klasy i szkoły;
• oswajanie nieśmiałości poprzez nawiązywanie przyjaźni, włączanie się w rozmowy towarzyskie, publiczną prezentację własnych poglądów;
• inicjowanie zadań grupowych, wymagających pracy zespołowej;
• udział w grupach samopomocowych;
• treningi umiejętności interpersonalnych, np. trening słuchania, ujawniania siebie, okazywania uczuć itp.;
• modyfikacja niekonstruktywnych nawyków i nauczenie się zdrowych reakcji w sytuacjach społecznych;
• prowadzenie dziennika do zapisków sposobów radzenia sobie z nieśmiałością w konkretnych sytuacjach;
• zachęcanie dziecka do zabawy z rówieśnikami;
• podkreślanie mocnych stron nieśmiałego dziecka.

Walka z nieśmiałością to długi i trudny proces, który wymaga zaangażowania nie tylko nauczycieli, wychowawców, psychologów, ale też rodziców, jak i samego dziecka.

Źródła

1. Hamer H., Oswoić nieśmiałość, „Veda”, Warszawa 2000, ISBN 83-85584-64-1.
2. Harwas-Napierała B., Nieśmiałość dziecka, Wyd. Naukowe UAM, Poznań 1979.
3. Zimbardo P.G., Nieśmiałość – co to jest? Jak sobie z nią radzić?, PWN, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13280-9.