Części zdania. Czym są, jakie znamy części zdania?

Na samym początku warto rozróżnić części zdania od części mowy, o których uczniowie uczą się w pierwszych latach szkoły podstawowej. Części mowy opisują rodzaje słów, które napotykamy w języku polskim, części zdania zaś opisują funkcje, jakie słowa te mogą w danym zdaniu pełnić.

Części zdania to:

• podmiot;
• orzeczenie;
• dopełnienie;
• przydawka;
• okolicznik.

W każdym zdaniu wyróżniamy grupę podmiotu, czyli podmiot oraz wyrazy go określające, oraz grupę orzeczenia, to znaczy orzeczenie i wyrazy go określające. Podmiot i orzeczenie to w zdaniu związek główny, pozostałe części zaś tworzą związki poboczne.

Aby określić, jakie funkcje każde słowo pełni w zdaniu, należy rozłożyć zdanie na czynniki pierwsze i zbadać je po każdym elemencie osobno.

Orzeczenie opisuje wykonywaną czynność. Jest najważniejszą częścią zdania, informuje o czynności, cesze lub stanie. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje?

Jakie znamy rodzaje orzeczeń?

• orzeczenie proste (czasownikowe) - osobowa forma czasownika połączona bezpośrednio z podmiotem;
• orzeczenie złożone:a. imienne - składa się z łącznika (elementu czasownikowego) i orzecznika (przysłówka, przymiotnika, rzeczownika, zaimka, liczebnika);b. fazowe - to czas przyszły złożony;c. modalne - tworzy się z czasownikiem modalnym, czasownikiem nieosobowym lub innym leksemem;

Podmiot to druga najważniejsza część zdania, razem z orzeczeniem tworząca jego trzon. Nazywa rzecz, osobę lub zjawisko. Podmiot odpowiada na pytania: kto? co?

Funkcję podmiotu pełni część mowy, która odmienia się przez przypadki, czyli:

• rzeczownik;
• przymiotnik;
• zaimek;
• imiesłów przymiotny.

Podmiot najczęściej występuje w mianowniku i ma tę samą liczbę co orzeczenie. Może występować także w dopełniaczu (kogo? czego?) lub w celowniku (komu? czemu?).

Jakie są rodzaje podmiotów?

Wyróżniamy:

• podmiot pojedynczy (jednowyrazowy);
• podmiot szeregowy (co najmniej dwuwyrazowy).

Czasem w języku polskim możemy spotkać zdania bezpodmiotowe. W takim wypadku orzeczenie musi mieć formę trzeciej osoby liczby pojedyncze lub mnogiej, bezokolicznika lub formę nieosobową.

Przydawka zwykle określa rzeczownik. Odpowiada na pytania: który? czyj? ile? jaki?

Możemy wyróżnić:

• przydawki przymiotne (tworzą z wyrazami związek zgody, zgoda obejmuje wszystkie cechy gramatyczne: rodzaj, liczbę, przypadek).
• przydawki dopełniaczowe (to rzeczowniki użyte w drugim przypadku, wraz z z wyrazem nadrzędnym tworzą związek rządu);
• przydawki przyimkowe (mają postać wyrażenia przyimkowego, umieszczanego pop wyrazie określanym)
• przydawki rzeczowne (tworzą z wyrazem określającym związek zgody, która obejmuje jedynie kategorię przypadku);

Dopełnienie określa czasownik, przysłówek lub przymiotnik. Odpowiada na wszystkie pytania przypadków oprócz mianownika.

Możemy wyróżnić:

• dopełnienie bliższe - występuje w bierniku, narzędniku lub dopełniaczu;
• dopełnienie dalsze - może występować w formie dowolnego przypadka.

Okolicznik określa czasownik, uzupełnia go o dodatkowe elementy. Z członek nadrzędnym pozostaje w związku przynależności.

Możemy wyróżnić:

• okolicznik miejsca;
• okolicznik czasu;
• okolicznik przyczyny;
• okolicznik sposobu;
• okolicznik celu;
• okolicznik warunku.