Gramatyka w szkole podstawowej

Odmienną częścią mowy jest: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, liczebnik oraz zaimki. Odpowiadają na pytania:

• czasownik - co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?
• rzeczownik - kto? co?
• przymiotnik - jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje?
• liczebnik - ile? który z kolei?
• zaimki - odpowiadają na pytania tych części mowy, które zastępują

Nieodmienne części mowy to przysłówek, zaimek przysłowny, przyimek, spójnik, wykrzyknik i partykuła.

Składnia to nauka o budowie wypowiedzeń. Przedmiotem jej zainteresowania są części składowe wypowiedzenia oraz sposoby ich łączenia.

Części zdania to:

• przydawka (jaki? jaka? jakie? czyj? czyja? czyje? który? która? które? ile? czego? z czego?)
• podmiot (kto? co?)
• orzeczenie (co robi? co się z nim dziej? w jakim jest stanie?)
• dopełnienie (kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym?)
• okolicznik (jak? gdzie? kiedy? skąd? po co? dlaczego? jak długo? mimo co?)

Podmiot i orzeczenie tworzą związek główny.

Grupa podmiotu to podmiot oraz określające go wyrazy. Z kolei grupa orzeczenia to orzeczenie i wyrazy, które go określają.

Wypowiedzenie może mieć formę zdania (zawierają czasownik w formie osobowiej) oraz równowaznika zdania (np. Spać!). Zdanie pojedyncze zawiera jedno orzeczenie. Zdanie pojedyncze nierozwinięte zawiera orzeczenie lub podmiot i orzeczenie, ale bez określeń, np. Pomidory dojrzewają. Zdanie złożone zawiera dwa orzeczenia lub więcej.

Wypowiedzenia mogą być:

• oznajmujące
• pytające
• rozkazujące
• wykrzyknikowe

Najtrudniejsze do analizy bywają zdania wielokrotnie złożone, które zawierają więcej niż dwa zdania składowe. Ich analizę przeprowadza się w następujących krokach:

• Krok 1. Wyodrębnij i ponumeruj zdania (części składowe)
• Krok 2. Zbadaj relacje między poszczególnymi zdaniami składowymi
• Krok 3. Poszukaj zdania nadrzędnego.
• Krok 4. Pamiętaj: zdaniem nadrzędnym pytamy, a zdaniem podrzędnym odpowiadamy.

W szkole podstawowej dzieci na różnych etapach kształcenia uczą się m.in.:

• rozpoznawać w wypowiedziach części mowy (czasownik, rzeczownik, przymiotnik, przysłówek, liczebnik, zaimek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik) i określać ich funkcje w tekście,
• odróżniać części mowy odmienne od nieodmiennych,
• dostrzegać rolę czasownika w wypowiedzi oraz odróżniać czasowniki dokonane od niedokonanych,
• rozpoznawać formy przypadków, liczby, osoby, czasu, trybu i rodzaju gramatycznego,
• przekształcać konstrukcję strony biernej i czynnej,
• nazywać części zdania i rozpoznawać ich funkcje składniowe w wypowiedzeniach (podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawka, okolicznik).