Leki kategorii X - jakie to leki?
Kategoria X leków to leki bezwzględnie zakazane do stosowania podczas ciąży. Są to substancje wykazujące silne działania niepożądane na płód, zaburzające jego rozwój lub funkcje fizjologiczne. W przypadku zastosowania tych leków ryzyko uszkodzenia zarodka i płodu jest ogromne. Według amerykańskiej agencji zajmującej się badaniem żywności i leków, specyfików należących do tej grupy nie wolno w żadnym wypadku przepisywać kobietom w ciąży. Należą tutaj m.in. pochodne witaminy A (retinoidy), leki przeciwnowotworowe czy niektóre leki nasenne.
Co to jest kategoria X leków?
FDA – Amerykańska Agencja Leków i Żywności – podzieliła wszystkie dostępne leki i suplementy diety na rynku farmaceutycznym na pięć grup. Za kryterium podziału zostało przyjęte bezpieczeństwo ich stosowania w ciąży oraz ryzyko uszkodzenia płodu, wykazane na podstawie badań na zwierzętach i ludziach. Taki podział leków został także zatwierdzony w Polsce.
Leki kategorii X to takie, które mają udokumentowane działanie toksyczne na płód zarówno u zwierząt, jak i u ludzi. Ryzyko uszkodzenia rozwijającego potomstwa w wyniku zastosowania takich leków, znacznie przewyższa potencjalne działanie pozytywne związane z podaniem ich przyszłym matkom. Dlatego też są one bezwzględnie zakazane u kobiet w ciąży. Nie mogą ich przyjmować też kobiety będące w wieku reprodukcyjnym, które chcą lub mogą zajść w ciążę.
Jakie leki należą do kategorii leków X?
Leki kategorii X to:
- witaminy – witamina A w dużych dawkach oraz jej pochodne retinoidy – etretinat, izotretinoina; kobiety, u których została zastosowana kuracja etretinatem, nie powinny zachodzić w ciążę w okresie 2 lat od zakończenia leczenia; w przypadku izotretinoiny – 4 miesięcy; mogą być one odpowiedzialne za rozszczep podniebienia, wady sercowo-naczyniowe oraz wady układu moczowego; witamina D stosowana w dużych dawkach kumuluje się w organizmie, doprowadzając do hiperwitaminozy; przedawkowanie witaminy D wywołuje deformację układu kostnego płodu;
- leki przeciwzakrzepowe – pochodne kumaryny, stosowane w III trymestrze ciąży, mogą być przyczyną krwawień i wylewów krwi do tkanek płodowych, co z kolei może być powodem przedwczesnych porodów lub przyczyną śmierci płodu;
- leki przeciwtarczycowe – jod promieniotwórczy I-131, metylotiouracyl;
- leki nasenne – talidomid o silnym działaniu teratogennym na płód oraz pochodne benzodiazepiny krótkodziałające (temazepam, triazolam), zastosowane w I trymestrze ciąży wywołują wady rozwojowe, takie jak rozszczep podniebienia, rozszczep wargi oraz zespół odstawienia u noworodków;
- antybiotyki – antybiotyki polipeptydowe po podaniu parenteralnym (kolistyna i polimyksyna B) wykazują działanie zaburzające syntezę DNA i wady chromosomalne;
- leki przeciwnowotworowe – metotreksat i inne; wpływają one na różne fazy podziału komórkowego, dlatego też są bezwzględnie zakazane do stosowania u kobiet w ciąży;
- inhibitory zasad pirymidynowych – leflunomid, stosowany w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów.
Leki z kategorii X są bardzo niebezpieczne dla płodu. Wykazane są ich silne właściwości embriotoksyczne i działanie teratogenne na płód. Często ich podawanie może spowodować śmierć płodu. Nie są one przepisywane kobietom ciężarnym w żadnym wypadku.
Źródła
- Rajtar – Cynke G. (red.), Farmakologia, Wydanie II, Wydawnictwo CZELEJ, Lublin 2007, ISBN: 978-83-60608-77-7.
- Szałek E., Grześkowiak E., Bezpieczeństwo farmakoterapii w okresie ciąży, Farmacja współczesna 2008, 1, s. 109-115.
