Apostrofa - kiedy jej używamy, jak rozpoznać ją w tekście?

O tym, czym jest apostrofa, uczymy się w szkole podstawowej. Znajomość tej figury retorycznej jest wymagana od każdego jej absolwenta i często pojawia się na egzaminie ósmoklasisty lub na maturze.

Czym jest? Apostrofa to składniowa figura retoryczna, która charakteryzuje się bezpośrednim zwrotem do:

• osoby, grupy osób;
• cechy;
• zjawiska;
• wydarzenia;
• kraju;
• bóstwa;
• idei;
• przedmiotu;
• pojęcia;
• rzeczy.

Gdy adresatem nie jest osoba, dochodzi do tzw. personifikacji. Zwykle apostrofa kierowana jest do przedmiotów, osób czy też zjawisk, które nie odgrywają roli tematu utworu, przez co łatwiej jest ją odnaleźć w tekście.

Apostrofę spotykamy w poezji (najczęściej w odach - dzięki patosowi odbiorca odczuwa silne wrażenia), w literaturze lub w przemówieniach. Apostrofa retoryczna może być skierowana zarówno do odbiorcy obecnego, jak i do osoby nieobecnej.

Występuje w utworach romantycznych poetów takich jak Mickiewicz, Norwid czy Słowacki, a także w retoryce, gdzie adresatem jest osoba rzeczywista. W każdym przypadku jest formułowana w stylu podniosłym, choć patetyczność zwykle występuje jedynie w poezji.

Szczególnym rodzajem apostrofy jest inwokacja, umieszczana zwykle na początku utworu. Jest prośbą do bóstwa, muzy lub zjawiska o natchnienie. Najbardziej znanym przykładem inwokacji w polskiej literaturze jest epos "Pan Tadeusz" narodowego wieszcza, Adama Mickiewicza.

W przypadku apostrofy dominuje styl podniosły, uroczysty, często niemal patetyczny. Może jej towarzyszyć górnolotność. Jest wyrażona w wołaczu lub w mianowniku, w funkcji wołacza.

Oto kilka przykładów apostrof w literaturze:

• "O, radości, iskro bogów,kwiecie Elizejskich Pól […]."(Oda do radości – Friedrich Schiller);
• Czemu, cieniu, odjeżdżasz […](Bema pamięci żałobny rapsod – Cyprian Kamil Norwid);
• Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim.(Tren VIII – Jan Kochanowski).

Wśród apostrof używanych na co dzień możemy wyróżnić m.in.:

• Drodzy Państwo;
• Szanowna Pani;
• Panie i Panowie;
• Drogie Dzieci.

A także:

• O Boże!
• O Matko!
• Matko i córko!
• Jezus, Maria!