Alegoria. Charakterystyka, czym różni się od symbolu?

Alegoria jest artystycznym środkiem stylistycznym, którego celem jest przekazanie pewnej treści w sposób niedosłowny, przenośny. Wyraz wywodzi się z języka greckiego (ἀλληγορία), co oznacza "mowić coś innego".

Alegoria może być motywem, przedmiotem, postacią itp. Występuje w literaturze, obrazie, teatrze, filmie, a nawet w muzyce. Stosujemy ją, aby wzmocnić znaczenie opisywanego człowieka, zjawiska, rzeczy czy też sytuacji lub żeby np. wyolbrzymić czyjeś cechy charakteru.

Posługiwano się nią już w starożytności. W średniowieczu także była stosowana, lecz najczęściej używano jej w renesansie. W XVI i XVII wieku publikowano specjalne wydawnictwa, zawierające ilustracje, opisy i komentarze poszczególnych przedstawień alegorycznych.

Alegoria jest specyficznym rodzajem przenośni, ponieważ ma jedno utarte społecznie i kulturowo znaczenie, co wyróżnia ją spośród innych tego rodzaju środków stylistycznych, takich jak np. symbol, który w różnych utworach może odnosić się do innych znaczeń. Alegoria w każdym przypadku znaczy to samo.

Alegoria to składnik świata przedstawionego w danym utworze, jako fabuła, postać czy motyw, który oprócz znaczenia wprost, przekazuje również nieco bardziej abstrakcyjną treść. Możemy spotkać ją w literaturze moralizatorskiej i dydaktycznej, w przypowieściach, dziełach zawierających idee historiozoficzne lub polityczne, a także w bajkach.

Jednym z najbardziej znanych przykładów alegorii w literaturze jest motyw jabłka, który możemy znaleźć w Biblii. Owoc ten kojarzy się z czymś zarówno przyjemnym, jak i grzesznym. Alegoria ta swoje źródło ma w Księdze Rodzaju, w której poznajemy historię Adama i Ewy, którzy przeciwstawili się Bogu i pomimo zakazu spróbowali tego zakazanego owocu.

Inną świetnie znaną alegorią jest lis, który jest uosobieniem przebiegłości. Bardzo często w związkach frazeologicznych odnosimy się do niego, mówiąc np. stary lis - ktoś doświadczony, którego charakteryzuje przebiegłość, czy też chytry jak lis - chytry = cwany.

Motyw lisa znaleźć możemy m.in. w bajkach Ignacego Krasickiego (Kruk i lis, Lis i osieł), w których zwierzę to opisane jest jako cwane, chytre i skore do kłamstw.

Znanym w literaturze polskiej utworem, w którym łatwo znaleźć alegorię jest dramat "Wesele" autorstwa Stanisława Wyspiańskiego. Mowa tutaj o złotej podkowie, która w polskiej kulturze stanowi alegorię szczęścia.

W utworach literackich często możemy spotkać alegorię jako personifikację, czyli przedstawieniem przedmiotów bądź też innych elementów w charakterze człowieka. Przykładem tego typu alegorii może być np. ludzki szkielet, który jednoznacznie kojarzy się ze śmiercią, podobnie jak postać w kapturze z charakterystyczną kosą.

Dobrym przykładem alegorii w sztuce są kolory, których używano do namalowania danej postaci lub elementu. Np. kolor złoty (np. aureoli wokół głowy namalowanej osoby), szczególnie w średniowieczu, oznaczał jej świętość.

Alegorię odnajdziemy w obrazie "Przemijanie" Tycjana. Można powiedzieć, że obraz ten jest w całości rozbudowaną alegorią. Zaprezentowano w nim trzy etapy życia: pełny beztroski czas dzieciństwa, emocjonująca młodość i starość podsumowująca życie.

Inną doskonale znaną wszystkim alegorią jest czaszka ludzka, która ma symbolizować nietrwałość życia ludzkiego. Powiązana jest z motywami vanitas i memento mori, głównie pojawiała się w sztuce barokowej i średniowiecznej.

Podsumowując, alegoria jest rodzajem metafory, w każdym utworze jej znaczenie jest niezmienne i może pojawiać się we wszystkich dziedzinach sztuki pod różnymi postaciami.