Inteligencja jest zapisana w genach, ale nie w jednym miejscu
Inteligencja to bardzo złożona cecha. Obejmuje m.in. zdolność logicznego myślenia, uczenia się, analizowania informacji, wyciągania wniosków i rozwiązywania problemów.
Badania prof. Roberta Plomina z King’s College London wskazują, że zdolności poznawcze należą do cech stosunkowo stabilnych — można je mierzyć już w dzieciństwie, a ich poziom w pewnym stopniu utrzymuje się także w dorosłości i późniejszym wieku.
Znaczenie genów potwierdzają również duże analizy genetyczne. W badaniu opublikowanym w "Nature Genetics" w 2023 r. naukowcy opisali ponad 1200 wariantów DNA powiązanych z funkcjami poznawczymi. Nie są to jednak "geny inteligencji" działające pojedynczo. Każdy z nich ma niewielki wpływ, a dopiero ich łączny efekt może przekładać się na różnice w zdolnościach intelektualnych. Szacuje się, że czynniki genetyczne odpowiadają za ok. 50–80 proc. różnic w IQ między ludźmi.
Dlaczego mówi się, że inteligencję dziedziczymy po matce?
Popularna teoria wskazuje na szczególną rolę chromosomu X. To właśnie na nim znajduje się wiele genów związanych z funkcjonowaniem mózgu. Kobiety mają dwa chromosomy X, a mężczyźni jeden, dlatego matka zawsze przekazuje dziecku chromosom X. Ojciec przekazuje córce chromosom X, a synowi chromosom Y.
Z tego powodu część naukowców uważa, że matczyny wkład genetyczny może mieć istotne znaczenie dla rozwoju zdolności intelektualnych. Badania prowadzone m.in. przez Medical Research Council w Glasgow sugerowały, że kobiety częściej są "nośniczkami" genów powiązanych z inteligencją.
Nie oznacza to jednak, że rola ojca nie ma tu znaczenia. Jego geny również wpływają na rozwój dziecka, w tym na temperament, emocje, motywację, sposób reagowania na stres czy predyspozycje społeczne. A te cechy także mogą wspierać lub utrudniać naukę.
Nie ma prostego podziału: mama daje IQ, tata charakter
Choć hasło, że inteligencję dziedziczymy głównie po matce, brzmi "chwytliwie", rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Zdolności poznawcze są wynikiem działania tysięcy wariantów genetycznych. Każdy z nich ma niewielki wpływ, a dopiero ich suma może przekładać się na określony potencjał.
W badaniach naukowcy zidentyfikowali ponad tysiąc wariantów DNA związanych z funkcjami poznawczymi, IQ i osiągnięciami edukacyjnymi. Żaden z nich nie działa jednak samodzielnie i żaden nie przesądza o tym, że dziecko będzie "geniuszem".
Środowisko może wzmocnić albo osłabić potencjał
Geny wyznaczają pewien zakres możliwości, ale nie decydują o wszystkim. Ogromne znaczenie ma to, w jakim środowisku dorasta dziecko. Bezpieczna więź z opiekunami, rozmowy, czytanie, zachęcanie do zadawania pytań i wspieranie samodzielności pomagają rozwijać zdolności poznawcze.
Znaczenie mają również warunki w czasie ciąży, dieta matki, zdrowie dziecka, jakość edukacji i dostęp do bodźców rozwijających ciekawość. Dlatego trafne jest stwierdzenie: "DNA jest tylko ramą możliwości". To, co dziecko zrobi z odziedziczonym potencjałem, zależy od wielu codziennych doświadczeń.
Magdalena Pietras, dziennikarka Wirtualnej Polski
