Mózg dziecka. Jak rozwija się w życiu płodowym i w pierwszych latach życia

Mózg dziecka rozwija się od momentu poczęcia. Kształtuje się w kierunku od jego podstawy ku górze, począwszy od rdzenia kręgowego, a kończąc na korze mózgowej, od tylnych do przednich części (od móżdżku do płatów czołowych).

Pierwszy powstaje pień mózgu, w którym funkcjonują ośrodki umożliwiające spełnianie podstawowych funkcji życiowych. Już kilkanaście dni od zapłodnienia w zarodku powstają narządy jego organizmu. Mózg płodu bardzo szybko rozwija się między 6. a 7. tygodniem ciąży, gdy kształtują się jego dwie półkule mózgowe, które za jakiś czas będą stanowić największą część mózgu.

W 8. tygodniu następuje szybki rozwój półkul mózgowych płodu, co powoduje, że wygląd zarodka zupełnie się zmienia. Mózg w 10. tygodniu ciąży jest już narządem złożonym, jego wzrost zaś wciąż postępuje w bardzo szybkim tempie.

Na koniec 3. miesiąca ciąży mózg dziecka to głównie wzgórze - część odpowiadająca za odbieranie i przesyłanie komunikatów, które dostarczają zmysły, móżdżek i dwie półkule kory mózgowej. Kora ta na koniec I trymestru jest jeszcze zupełnie gładka i niezróżnicowana.

Na przestrzeni kolejnych kilku tygodni półkule mózgowe w znaczny sposób rozrastają się i zaczynają zakrywać wzgórze - tworzy się między nimi most, zbudowany z milionów komórek nerwowych (ciało modzelowate).

W tym samym czasie w środku mózgu zachodzi proces neurogenezy, przebiegający niezwykle szybko i trwa do około połowy ciąży. W ramach tego procesu powstają neurony, które w tym momencie jeszcze nie mogą przesyłać sobie informacji, z uwagi na brak połączeń między nimi (synaps).

Synapsy wyjątkowo intensywnie powstają przez całą ciążę i pierwszy rok życia malucha, ale także na przestrzeni całego życia człowieka.

W okresie między 17. a 20. tygodniem ciąży powstają w mózgu malucha komórki nerwowe, które mają za zadanie rozpoznawać bodźce zewnętrzne, jak zapach, dźwięk, światło czy smak. W tym czasie zachodzi proces mielinizacji, w którego czasie powstają osłony dla włókien nerwowywch - aksonów, dzięki którym komunikują się ze sobą komórki nerwowe.

Płód po 20. tygodniu ciąży zaczyna odczuwać ból. W około 26. tygodniu ciąży tempo rozwoju mózgu nie zwalnia, tworzą się nowe, niezwykle ważne drogi nerwowe, odpowiedzialne za przekazywanie impulsów z uszu, oczu, mięśni i skóry do kory mózgowej. Można na jej powierzchni dostrzec pierwsze roki i bruzdy.

W 6. miesiącu ciąży części mózgu malucha, które odpowiadają za podstawowe funkcje życiowe, mogłyby w zasadzie je podjąć, jednak w tym czasie kora mózgowa znajduje się w procesie fałdowania i proces ten jeszcze jakiś czas będzie zachodził.

Po 25. tygodniu ciąży można zaobserwować wyraźne reakcje malucha na głos mamy. W 7 miesiącu mózg dziecka potrafi już kontrolować oddech i temperaturę organizmu. W miesiącu następnym znacząco zwiększa się objętość głowy w stosunku do całego ciała.

W ostatnim, 9. miesiącu ciąży organizm malucha jest już przygotowany do życia poza ciałem matki, a jego narządy będą dojrzewać i przystosowywać się do nowych warunków po narodzeniu.

W ostatnim okresie ciąży oraz przez pierwszy rok życia malucha, bruzdy i rowki w korze mózgowej pogłębiają się i jest ich coraz więcej.

Od narodzin, w czasie pierwszego roku życia niemowlęcia, wielkość jego mózgu rośnie niemal trzykrotnie, aby w wieku 5 lat osiągnąć wagę mózgu dorosłego.

O sprawności działania mózgu malucha decyduje:

• wielkość (stąd mierzenie obwodu głowy przez pediatrów);
• wydajność (zużycie energii);
• szybkość przetwarzania informacji.

Po urodzeniu się rozwój mózgu malucha to głównie rozrost komórek nerwowych. Co ciekawe, istnieje duża nierównomierność tego procesu: niektóre części są niemal dojrzałe na koniec ciąży, inne zaś nabiorą ostatecznego kształtu dopiero w dorosłości.

O tym, w jaki sposób rozwija się mózg i układ nerwowy dziecka, świadczą umiejętności, które maluch z czasem nabywa. Z każdym miesiącem życia poszerza on zakres swoich zdolności motorycznych i funkcji społeczno - emocjonalnych i poznawczych.

Maluch, przychodząc na świat, wyposażony jest w wiele odruchów, odpowiadających za bodźce ze świata zewnętrznego. Właściwy ich przebieg świadczy o prawidłowym rozwoju mózgu dziecka i powinien być kontrolowany przez lekarzy.

Odruchy noworodka możemy podzielić na wspólne dla dziecka i dorosłego oraz typowe tylko dla noworodka.

Wspólne dla dziecka i dorosłego odruchy to:

• odruch źrenicowy;
• ssania, połykania, wydalania kału i moczu;
• mrugania.

Odruchy typowe dla noworodka to:

• odruch Babińskiego;
• odruch toniczno - szyjny;
• odruch marszu automatycznego;
• odruch chwytny.

Jeśli odruchy te utrzymują się dłużej niż powinny, może to świadczyć o nieprawidłowościach w rozwoju mózgu dziecka i konieczności podjęcia terapii.

Maluchy rozwijają się w różnym tempie. Można zauważyć między dziećmi w tym samym wieku różnice rozwojowe, jednak są pewne objawy, które mogą świadczyć o tym, że mózg dziecka nie rozwija się w sposób właściwy. Są to:

• zaburzenia czucia głębokiego (zmysłu orientacji ułożenia części własnego ciała), szczególnie dobrze widoczne w obrębie dłoni i ust - mogą pojawić się trudności w chwytaniu lub problemy logopedyczne, mogą też odczuwać ich wpływ na sferę emocjonalną - maluchy są nieśmiałe, unikają kontakty z innymi dziećmi;
• zaburzenia zmysłu dotyku - czasem maluch reaguje na dotyk lękiem, poczuciem zagrożenia i koniecznością obrony, symptomy najczęściej dotyczą tych części ciała, w których jest najwięcej receptorów dotykowych; czasem nietolerancję na dotyk można zobaczyć już w pierwszych tygodniach życia - maluch przystawiony do piersi sztywnieje w kontakcie z mamą i zamiast się wtulać i chwytać pierś odczuwa dyskomfort, płacze przy przewijaniu, kąpieli itd;
• zaburzenia rozwoju układu przedsionkowego (zmysłu równowagi) - o tym, że układ ten źle funkcjonuje może świadczyć nienaturalna ruchliwość malucha, lub też odmiennie, lęk przed zmianą położenia ciała w przestrzeni, unikanie pewnych rodzajów aktywności; można zauważyć też problemy z koordynacją i płynnością ruchów.

Warto pamiętać jednak, że każde dziecko jest inne i rozwija się na swój indywidualny sposób, a wyżej wymienione objawy mogą mieścić się w granicach normy. W przypadku jednak gdy coś nas zaniepokoi, warto udać się na wizytę do pediatry, który w razie konieczności pokieruje do odpowiedniego specjalisty.