Upośledzenie umysłowe

Upośledzenie umysłowe i ponadprzeciętne zdolności znajdują się na przeciwległych krańcach spektrum inteligencji. Tradycyjnie uważa się, że upośledzenie umysłowe, inaczej niepełnosprawność intelektualna, obejmuje przedział ilorazów inteligencji niższych od 70 i dotyczy wyników osiąganych przez około 2% populacji. Bardzo wyrafinowane definicje upośledzenia umysłowego biorą ponadto pod uwagę poziom funkcjonowania społecznego jednostki i jej inne umiejętności. Z czego wynika niepełnosprawność intelektualna dziecka? Jak się objawia i jak sobie z nią radzić?

Przyczyny upośledzenia umysłowego

Najbardziej współczesne poglądy na upośledzenie umysłowe zwracają mniejszą uwagę na iloraz inteligencji, a bardziej koncentrują się na praktycznych zdolnościach radzenia sobie w świecie i adaptacji do nowych warunków. Niepełnosprawność intelektualna rozpatrywana jest często jako zaburzenie reprezentujące dolne 2% przedziału ilorazu inteligencji, rozpoczynające się około 30 punktów poniżej średniej (śr. IQ = 100). Upośledzenie umysłowe określa się inaczej jako niedorozwój umysłowy, oligofrenię albo osłabienie rozwoju umysłowego. W nomenklaturze medycznej obowiązuje nazwa „upośledzenie umysłowe”. Amerykańskie Towarzystwo ds. Upośledzenia Umysłowego podaje definicję upośledzenia umysłowego, w której nawet nie wspomina się o ilorazie inteligencji. Zgodnie z tym podejściem, upośledzenie umysłowe obejmuje „znacząco niższe niż przeciętne funkcjonowanie intelektualne”, które ujawnia się przed 18 rokiem życia. Obejmuje ponadto ograniczenia w przynajmniej dwóch z następujących obszarów – porozumiewanie się, samoobsługa, życie w domu, umiejętności społeczne, kierowanie sobą, zdrowie i bezpieczeństwo, umiejętności funkcjonowania w szkole, odpoczynek i praca.

Jaka jest etiologia upośledzenia umysłowego? Upośledzenie umysłowe może mieć wiele przyczyn. O niektórych wiadomo, że mają charakter genetyczny, gdyż można wskazać specyficzny defekt wywoływany przez czynniki genetyczne. Tak się dzieje w przypadku zespołu Downa, w którym trisomia chromosomu 21 powoduje liczne defekty fizyczne oraz upośledzenie umysłowe. Niektóre przyczyny niepełnosprawności intelektualnej mają charakter czysto środowiskowy, jak w przypadku płodowego zespołu alkoholowego (FAS), który obejmuje uszkodzenia mózgu zachodzące przed urodzeniem, wynikające z nadużywania przez matkę alkoholu w trakcie ciąży. Inne przyczyny środowiskowe to wypadki po urodzeniu, które powodują uszkodzenia mózgu. Jeszcze inne przyczyny obejmują deprywację lub zaniedbanie, z powodu których rozwijające się dziecko nie otrzymuje doświadczeń potrzebnych do prawidłowego rozwoju intelektualnego. W niektórych przypadkach upośledzenia umysłowego trudno wskazać na konkretne źródła zaburzeń. Niepełnosprawność intelektualna występuje też w przebiegu takich chorób, jak:

• zespół Angelmana,
• stwardnienie guzowate,
• zespół Pataua,
• zespół kociego krzyku,
• zespół łamliwego chromosomu X,
• zespół Retta,
• autyzm wczesnodziecięcy,
• mózgowe porażenie dziecięce,
• galaktozemia,
• zespół Taya-Sachsa.

Jak radzić sobie z upośledzeniem umysłowym?

W zależności od stopnia upośledzenia umysłowego stosuje się nieco inne metody terapii. Wyróżnia się cztery stopnie upośledzenia umysłowego:

• upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim,
• upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym,
• upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym,
• upośledzenie umysłowe w stopniu głębokim.

Nie ma żadnego skutecznego leku na upośledzenie umysłowe. Wykryto jednak możliwości zapobiegania niektórym jego rodzajom. Na przykład prosty test wykonywany rutynowo u noworodków pozwala wykryć zaburzenie genetyczne, znane jako fenyloketonuria. Jeśli zostanie ono wykryte wcześnie, to można zapobiec upośledzeniu umysłowemu, zwykle występującemu w tej chorobie, dzięki zastosowaniu specjalnej diety. Ogólniej mówiąc, poradnictwo genetyczne, opieka nad ciężarnymi kobietami, badania prenatalne oraz edukowanie młodych rodziców stanowią strategie prewencyjne.

psycholog Kamila Krocz