Styl romański. Cechy charakterystyczne dla romanizmu, budowle w Polsce

Romanizm, tak jak cała sztuka średniowieczna, był sztuką anonimową. Każdy, kto ją tworzył: malarz, rzeźbiarz, architekt, robił to ku chwale Boga, nie dla własnej sławy i rozgłosu, stąd też dzieła te nie były podpisywane.

Styl romański rozwinął się głównie we Francji i Włoszech, a wraz z chrześcijaństwem dotarł również do Polski. Pretekstem do sprowadzania z zachodu twórców i dzieł sztuki romańskiej oraz budowania nowych kościołów był chrzest Mieszka I.

Sztuka romańska wiązała się przede wszystkim z kościołem, pełniącym w tym okresie ważną funkcją społeczną. Obok monarchów i bogatego rycerstwa był głównym fundatorem budowli oraz dzieł sztuki w tym okresie.

W architekturze styl romański to przede wszystkim budowle sakralne, takie jak klasztory, kościoły i baptysteria oraz świeckie, jak warownie i zamki.

Charakteryzuje się ciężką bryłą o potężnych murach i małych oknach. Taki układ miał chronić przed najazdem wroga, charakter obronny zaś dotyczył zarówno budowli sakralnych, jak i świeckich.

Budowle te budowane były na wzgórzach, na których z murów obronnych i baszt można było obserwować działania wrogich wojsk, a które utrudniały dostęp do warowni.

Jakie są główne cechy stylu romańskiego, który łączy budowle we wszystkich krajach europejskich?

• budowle z kamienia;
• liczne powiązania z chrześcijaństwem;
• blokowe formy brył budowli;
• formy architektoniczne stosowane w romanizmie: odmiany głowicy kostkowej, uformowane z przenikania kuli i sześcianu oraz łuk półkolisty;
• biforia i triforia;
• wyraźnie wyodrębnione elementy budowli;
• małe okna;
• grube mury.

Kościoły w stylu romańskim budowano na planie krzyża łacińskiego. Charakteryzowały się długim trójdzielnym korpusem (jedna główna nawa i dwie boczne), który był przecięty transeptem (nawą poprzeczną). Nawa główna za prezbiterium zakończona była zwykle półokrągłą absydą.

Kościoły w średniowieczu budowane były tak, by prezbiterium było umiejscowione na wschodzie. Na skrzyżowaniu naw lub obok jednej z nich zwykle powstawała wieża kościelna.

W przeciwieństwie do budowli gotyckich, sklepienia budowli w romanizmie były kolebkowe: krzyżowe lub półokrągłe, niskie i wymagające solidnego podparcia, którymi były zwykle kolumny połączone półokrągłymi łukami, umiejscowionymi wzdłuż nawy.

Innym planem kościołów romańskich była tzw. rotunda.

Cała średniowieczna sztuka przesiąknięta była religijnością. Malowidła i rzeźby tworzone były z myślą o dekorowaniu i wyposażeniu kościołów, komnat lub kaplic zamkowych. Sztuka miała stanowić dla nieczytających i niepiśmiennych coś w rodzaju Biblii - przedstawiać wydarzenia chrześcijańskie i uczyć prawd wiary.

Portale w stylu romańskim zdobione były tympanonami, w których umieszczano wizerunki Jezusa, Maryi lub poszczególnych scen z Biblii. Rzeźby oraz płaskorzeźby zdobiły także ołtarze drewniane lub kamienne, a czasem kolumny.

Malarstwo w sztuce romańskiej było głównie ścienne. Malowidła powstawały na murach kościołów, zdobiły też ściany zamków i innych budowli. Tematyka fresków nie odbiegała od stylu i opierała się na Biblii. W okresie tym nie była znana perspektywa, postacie są zatem płaskie i pozbawione głębi.

Osobnym fragmentem malarstwa tego okresu są miniatury - ilustracje ksiąg, które były wtedy pisane oraz zdobione ręcznie przez iluminatorów (rolę tę pełnili zwykle mnisi). Wyjątkowymi rysunkami zdobiono także pierwsze litery, które rozpoczynały tekst (Inicjały).

Na terenach średniowiecznej Polski kościoły przyjmowały formę wieży warownej. W pobliżu często budowano wały, by wzmocnić ważniejsze miejsce grodu.

Wśród najlepiej znanych budowli romańskich w Polsce możemy wymienić:

• Kościół Św. Andrzeja w Krakowie;
• Archikolegiatę w Tumie pod Łęczycą;
• Kościół Św.Jakuba w Sandomierzu;
• Kościół Św. Andrzeja w Szprotawie;
• Kościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu.