Plan wydarzeń: "Syzyfowe prace" Stefana Żeromskiego

Krótki plan wydarzeń ("Syzyfowe prace") prezentuje się następująco:

1. Przybycie Marcina Borowicza do szkoły elementarnej w Owczarach.
2. Egzaminy wstępne do gimnazjum w Klerykowie.
3. Zamieszkanie na stancji u pani Przepiórkowskiej.
4. Śmierć matki Marcina Borowicza
5. Chłopiec opuszcza się w nauce.
6. Wyprawy Marcina do parku, by móc postrzelać ze starego pistoletu.
7. Wakacyjny wyjazd do Gawronek i poznanie Szymona Nogi, myśliwego.
8. Zmiany w szkole (postępująca rusyfikacja) i zaostrzenie rygoru na stancjach.
9. Groźba usunięcia ze szkoły Andrzeja Radka i wstawienie się za nim Marcina Borowicza.
10. Sprzeciw Tomasza Waleckiego (zwanego "Figą") wobec obrażania uczuć religijnych przez historyka Kostriulewa. Marcin nie popiera kolegi i staje po stronie nauczyciela.
11. Recytacja przez Bernarda Siegera "Reduty Ordona" Adama Mickiewicza, co powoduje zrozumienie procesu rusyfikacji przez Marcina Borowicza.
12. Potajemne spotkania w tzw. Starym Browarze i czytanie zakazanych dzieł literaury patriotycznej.
13. Miłość Marcina Borowicza do Anny Stogowskiej, zwanej „Birutą”.
14. Ukończenie gimnazjum przez Marcina i chęć rozpoczecia studiów w Warszawie.
15. Wakacje w Gawronkach i powrót do Klerykowa.
16. Informacja o wyjeździe Anny w głąb Rosji i rozmowa Marcina z Andrzejem Radkiem.

1. Marcin Borowicz – 8-letni syn Heleny i Walentego, zubożałej rodziny szlacheckiej – opuszcza dom w Garonkach i rozpoczyna naukę w szkole elementarnej w Owczarach. Zostaje oddany pod opiekę surowego nauczyciela, Ferdynanda Wiechowskiego. Uczy się w języku rosyjskim, z którym wcześniej nie miał styczności.
2. Marcin był pilnym uczniem. Dobrze mu szła nauka katechizmu i kaligrafii.
3. W szkole miała się odbyć inspekcja, do której gorączkowo się przygotowywano, m.in. szkolono na pokaz najzdolniejszych uczniów. Początkowo kontrola nie wyszła za dobrze, ale po wyjściu wizytator spotkał grupę ludzi, którzy skarżyli się na nauczyciela, że uczy ich dzieci wyłącznie po rosyjsku i zabrania im śpiewu katolickiego. Inspektor wrócił do Wiechowskiego i pogratulował mu pozytywnego wyniku kontroli.
4. Marcin Borowicz uczy się do egzaminu do gimnazjum klasycznego w Klerykowie. By mu pomóc, matka opłaca lekcje u pana Majewskiego, który też ułatwił chłopcu dostanie się do szkoły.
5. Chłopiec zamieszkuje na stancji u pani Przepiórkowskiej, która wcześnie została owdowiała (mąż wziął udział w powstaniu i z niego nie wrócił) i samotnie wychowywała piątkę dzieci. Opłata za mieszkanie miała być opłacana w gotówce i w towarze.
6. Latem zmarła matka Marcina Borowicza, a chłopiec mocno opuścił się w nauce. Zaprzyjaźnił się też z synem lichwiarki Wilczkowickiej, "Wilczkiem". Nauczył się od niego, jak oszukiwać nauczycieli i ściągać. Razem chodzili też na wagary.
7. Wiosną Marcin znalazł sobie nową pasję – chodził do parku strzelać ze starego pistoletu. Został jednak na tym przyłapany i groziło mu usunięcie ze szkoły. Karę jednak złagodzono, co chłopiec uznał za cud. By podziękować Bogu za ocalenie, codziennie przed lekcjami chodził do kościoła.
8. Po otrzymaniu promocji do piątej klasy, Marcinek wyjechał na wakacje do Gawronek, gdzie otrzymał od ojca dubeltówkę. Zaprzyjaźnił się też z Szymonem Nogą, myśliwym. Mężczyzna opowiadał chłopcu różne historie, m.in. o myśliwym z Marsławic, który zastrzeli w czasie powstania jednego z dwóch żołnierzy cesarskich, znęcających się nad pojmanym powstańcem.
9. Po powrocie z wakacji szkoła zaostrzyła rygor na stancjach, m.in. umożliwiano nauczycielom niezapowiedziane kontrole (szukano np. zakazanych polskich książek).
10. Marcin Borowicz wybrał się na rosyjski spektakl w teatrze, co przyniosło mu wyraźną aprobatę ze strony nauczycieli. To pomogło mu uratować Andrzeja Radka przed wyrzuceniem ze szkoły (co miało być karą za pobicie jednego z uczniów).
11. Będąc w szóstej klasie, uczniowie podzielili się na dwie grupy: "Literatów" i "Wolnopróżniacy". Pierwsi z nich czytali rosyjskie dzieła i wygłaszali antypolskie referaty. Z kolei drudzy zajmowali się oszukiwaniem nauczycieli i różnego rodzaju zabawami, np. grą w karty i tańcami.
12. Tomasz Walecki (zwany "Figą") sprzeciwia się wobec obrażania uczuć religijnych przez historyka Kostriulewa. Marcin nie popiera kolegi i staje po stronie nauczyciela. "Figa" miał być usunięty ze szkoły, ale po interwencji jego matki karę zmieniono na pobicie rózgą.
13. Bernard Sieger (po polsku Zygier), który świetnie znał zakazaną literaturę patriotyczną i biografię Mickiewicza, recytuje "Redutę Ordona" Adama Mickiewicza. Pod wpływem tego tekstu Marcin Borowicz zaczyna rozumieć, na czym polega rusyfikacja.
14. W klasie ósmej Marcin Borowicz i jego koledzy spotykają się potajemnie w tzw. Starym Browarze, by czytać literaturę patriotyczną (kierownikiem tych działań był Sieger). Borowiczowi najbardziej utkwiły w pamięci "Dziady".
15. Marcin uczy się do matury, poznaje też Annę Stogowską, zwaną „Birutą”, uczennicę siódmej klasy żeńskiego gimnazjum. Była córką wojskowego lekarza, Polaka, oraz Rosjanki, która jednak wyrzekła się wszystkiego, co rosyjskie. Kiedy Anna miała 14 lat, jej mama zmarła na zapalenie płuc.
16. Borowicz zdaje egzaminy i chce studiować w Warszawie. Przerwę od nauki spędza w Gawronkach u ojca.
17. Kiedy wraca do Klerykowa, okazuje się, że Anna musiała przeprowadzić się z ojcem w głąb Rosji.