Stawonogi - czym są, jakie jest znaczenie stawonogów w przyrodzie?

Stawonogi (Arthropoda) jest to typ bezkręgowców, które charakteryzują się ciałem zbudowanym z segmentów połączonych stawami. Jest to najliczniejsza grupa zwierząt, biorąc pod uwagę liczbę gatunków.

Do tej pory opisano około milion gatunków stawonogów, z czego największą liczbę stanowią owady - około 950 tys. gatunków. Każdego roku odkrywane są nowe ich gatunki, przede wszystkim wśród pajęczaków.

Stawonogi prawdopodobnie pojawiły się we wczesnym kambrze - na ten okres wskazują najstarsze odnalezione skamieniałości, na których zidentyfikowano ślady odnóży. Najprawdopodobniej stawonogi pochodzą od pierwotnych form pierścienic.

Stawonogi żyją w każdym możliwym środowisku, od głębin morskich do szczytów gór. Jest to możliwe dzięki licznym przystosowaniom biologicznym, fizjologicznym, anatomicznym oraz dużej rozrodczości.

Wiele stawonogów jest zdolnych do diapauzy - obniżenia poziomu metabolizmu, dzięki czemu są w stanie przetrwać niekorzystne warunki panujące w środowisku.

Długość życia stawonogów jest bardzo różna. Niektóre są w stanie przetrwać kilka dni, a inne, np. kraby mogą żyć nawet 35 lat. Według japońskich naukowców krab pacyficzny może dożyć nawet 100 lat, choć nie zostało to udowodnione.

Stawonogi dzielimy na:

• pajęczaki (np. pająki, skorpiony, kleszcze);
• skorupiaki (np. stonogi, raki, kraby);
• owady (np. mrówki, chrząszcze, pszczoły).

Tym, co wyróżnia stawonogi jest:

• posiadanie chitynowego pancerza lub oskórka;
• heteronomiczna segmentacja ciała (zespolenia segmentów w tagmy);
• występowanie członowatych, parzystych odnóży - przednie pary przekształcone są często w narządy gębowe;
• brak wora powłokowego, zróżnicowanie mięśni w zespoły (jedynie mięśnie poprzecznie prążkowane);
• szkielet zewnętrzny, utworzony z płytek ruchomo ze sobą połączonych (jest miejsce zaczepu mięśni, chroni ciało stawonoga);
• występowanie larw w rozwoju osobniczym - stawonogi linieją podczas wzrostu.

Układ pokarmowy u stawonogów jest podobny do budowy pierścienic - w każdym przypadku składa się z trzech odcinków:

• jelita przedniego;
• jelita środkowego;
• jelita tylnego.

Jelita przednie i tylne wyściełane są kutykulą, przez co nie mogą w nich zachodzić procesy trawienia i wchłaniania - te mogą zachodzić jedynie w jelicie środkowym.

Otwór gębowy stawonogów otoczony jest narządami gębowymi, które umożliwiają stawonogom m.in. pobieranie i mechaniczne rozdrabnianie pokarmu.

Stawonogi, które odżywiają się pokarmem płynnym (np. owady krwiopijne, pajęczaki), charakteryzują się umięśnioną gardzielą ssącą i żołądkiem ssącym.

Żołądek skorupiaków dzieli się na dwie części:

• rozdrabniającą pokarm poprzez chitynowe listewki;
• trawiącą, do której ujście ma gruczoł wątrobowo - trzustkowy.

W przypadku pajęczaków ma miejsce trawienie zewnętrzne, a następnie zasysanie nadtrawionych części ofiary.

U owadów zachodzi duża modyfikacja aparatu gębowego.

Stawonogi pełnią ważne funkcje w przyrodzie. Zarówno na lądzie, jak i w morzach stanowią istotny składnik każdego środowiska. Stanowią pożywienie dla wielu zwierząt, a jednocześnie same także żywią się innymi organizmami.

Odgrywają ogromną rolę w procesie rozkładu martwej materii organicznej - oczyszczają w ten sposób powierzchnię ziemi z butwiejących roślin i padliny.

Warto zwrócić szczególną uwagę na owady. Ze względu na ich ilość w przyrodzie, są one najważniejszym konsumentem roślin. Owady żywiące się roślinami spożywają owoce, kwiaty, liście, łodygi, nasiona i korzenie. Same one zaś stanowią pokarm dla wielu gatunków drapieżnych owadów, pająków i kręgowców.

Owady to zapylacze. Ogromna ilość gatunków roślin kwiatowych (także tych uprawianych przez człowieka), zapylana jest właśnie przez nie. Korzyści, jakie płyną z zapylania kwiatów przez pszczoły są dużo wieksze niż wartość uzyskiwanego przy okazji wosku, miodu i innych produktów od nich pochodzących.

Warto zwrócić uwagę także na mrówki, które zbierają nasiona, którymi się żywią. Jakąś część z nich gubią, co powoduje ich rozsiewanie.

Owady wykorzystywane są także np. produkcji tkanin. Jedwabniki wytwarzają kokony, zbudowane z mocnej, cieniutkiej, pojedynczej nitki, która stanowi surowiec do produkcji jedwabiu.