Astma

Astma inaczej nazywana jest dychawicą. To przewlekła, zapalna choroba dróg oddechowych spowodowana nadreaktywnością oskrzeli. Głównymi objawami astmy są ostra duszność połączona ze świszczącym oddechem oraz napadowy kaszel. Ataki astmy u dzieci występują najczęściej nocą i nad ranem. Astma oskrzelowa zaliczana jest do chorób psychosomatycznych. Za napady astmy odpowiada wydzielanie przez komórki układu oddechowego licznych mediatorów, które doprowadzają do rozlanego, zmiennego ograniczenia przepływu powietrza w drogach oddechowych. Astma często jest uwarunkowana dziedzicznie. Może być również spowodowana przez alergiczny nieżyt nosa.

Objawy astmy

Typowe dla astmy są napady kaszlu i duszności. W przeciwieństwie do zapalenia oskrzeli dolegliwości mają charakter napadowy i ustępują spontanicznie lub pod wpływem leczenia. Napad astmy rozpoczyna się zwykle drażniącym kaszlem, który staje się coraz dokuczliwszy: towarzyszy mu silna duszność. W końcu chory odkrztusza lepki, przeźroczysty śluz. Wzmożony wysiłek oddechowy nie przynosi ulgi, a wręcz przyczynia się do nasilenia napadu, gdyż prowadzi do rozdęcia płuc. Stan ten ulega całkowitej normalizacji po ustąpieniu napadu. Typowa dla astmy jest przede wszystkim trudność w wydychaniu powietrza z płuc, któremu towarzyszy charakterystyczny świszczący odgłos. Przy lżejszych napadach świsty nad płucami słychać jedynie po przystawieniu ucha do klatki piersiowej. Po napadzie astmy wszystkie objawy ustępują.

Przyczyny astmy

W astmie oskrzelowej występuje nadwrażliwość błony śluzowej oskrzeli – prawdopodobnie wrodzona. Pojawienie się astmy u danej osoby w odpowiedzi na czynniki wywołujące ma jednak wiele uwarunkowań. Moment, od którego organizm zaczyna reagować w sposób nadmierny (alergiczny) na szereg bodźców ze środowiska zewnętrznego zależy m.in. od równowagi psychicznej i wydolności danej osoby. U około połowy chorych na astmę czynnikiem wywołującym napady są zakażenia dróg oddechowych. Jedynie u około 20% astmatyków napady są wyzwalane przez alergeny: pyłki kwitnących roślin, roztocza kurzu domowego, zarodniki grzybów, sierść zwierzęcą, niektóre pokarmy, środki chemiczne, leki. Jeszcze mniej chorych cierpi na astmę wywołaną wysiłkiem fizycznym (tzw. astma wysiłkowa). W czasie napadu astmy dochodzi do obrzęku błony śluzowej oskrzeli. Jednocześnie warstwa mięśniowa w ich ścianie ulega obkurczeniu, doprowadzając do zwężenia oskrzeli. Zagęszczony śluz zatyka światło oskrzeli.

Czynniki ryzyka astmy 

Czynniki, które mogą zaostrzać objawy astmy oskrzelowej, to:

• kontakt z alergenami,
• nawracające infekcje układu oddechowego,
• palenie papierosów,
• hiperwentylacja wysiłkowa,
• niektóre leki, np. aspiryna,
• niektóre składniki pokarmowe,
• zanieczyszczenie powietrza,
• mroźne powietrze,
• genetyczna predyspozycja do zachorowań na choroby alergiczne,
• atopia.

U dzieci, które zapadają na astmę między piątym a dziesiątym rokiem życia, choroba ustępuje najczęściej samoistnie po osiągnięciu przez dziecko dojrzałości płciowej.

Możliwe następstwa astmy

Prawidłowo leczona astma nie jest niebezpieczna dla życia. W większości przypadków astma nie wywołuje trwałych zmian w płucach, niemniej jednak u osób osłabionych ciężki i nieleczony napad astmatyczny może spowodować ostre niedotlenienie, a nawet zagrożenie życia. Przykrą dolegliwością towarzyszącą astmie o wieloletnim przebiegu są nawracające zapalenia oskrzeli. Po dłuższym czasie astma może nie ujawniać się już w postaci napadów, lecz przejść w stadium utrwalone, powodujące w znacznym stopniu upośledzenie wydolności chorego. Stan zdrowia i samopoczucie osoby z astmą może podlegać gwałtownej zmianie. Powstaje wówczas konieczność modyfikacji leczenia, wymagająca konsultacji lekarskiej. Dla chorych uciążliwa jest stała zależność od lekarza, pogotowia i szpitali, a także ograniczenie swobody życia.

Co robić w przypadku ciężkiego napadu astmy? Jeśli to możliwe, posadź chorego przy stole, przy którym powinien usiąść prosto, by móc oprzeć się rękami. Zadbaj o dopływ świeżego powietrza, np. uchyl okno. Pomocy udzielaj w spokojnej atmosferze, gdyż lęk przyczynia się do nasilenia napadu. Podaj choremu zapisane przez lekarza leki. Po ich zażyciu należy zanotować rodzaj i ilość zastosowanych w czasie napadu środków. W czasie ciężkiego napadu potrzebne jest jednoczesne zastosowanie trzech leków: ampułek teofiliny do picia, glikokortykoidów w areozolu lub w tabletkach i inhalacji środka rozszerzającego oskrzela. Jeśli dolegliwości nasilają się lub nie ustępują w ciągu godziny, wezwij lekarza prowadzącego leczenie. Jeśli lekarz jest nieobecny, odtransportuj chorego do najbliższego szpitala. Duszność można usunąć, podając do oddychania powietrze o zwiększonej zawartości tlenu. W przypadku zagrożenia życia prowadzone jest sztuczne oddychanie.

Profilaktyka astmy

Wystąpieniu astmy nie można zapobiec, jednak można zapobiegać zbytniemu nasileniu dolegliwości i napadom. W przypadku astmy o podłożu alergicznym duże znaczenie ma wykrycie czynnika wywołującego, aby w przyszłości próbować w miarę możliwości unikać wszelkiej z nim styczności. Przy astmie alergicznej można zastosować odczulanie. Warto również unikać przebywania w pomieszczeniach zanieczyszczonych dymem tytoniowym oraz kontaktu z substancjami drażniącymi, takimi jak: intensywne zapachy, opary kuchenne, substancje szkodliwe występujące w powietrzu atmosferycznym. Na zmniejszenie dolegliwości astmy dobry wpływ ma umiarkowane uprawianie sportu. Polecane jest pływanie. Jeśli wysiłek fizyczny wyzwala napad astmy, na kilka minut przed rozpoczęciem ćwiczeń należy zażyć lek. Jeśli napady są spowodowane zimnym powietrzem, warto okrywać nos i usta szalikiem, wychodząc z domu przy niskiej temperaturze.

Rozpoznanie i leczenie astmy

Diagnozę niekiedy daje się ustalić już na podstawie dolegliwości zgłaszanych przez chorego. Do potwierdzenia podejrzeń potrzebne jest jednak przeprowadzenie badań dodatkowych. Najważniejsze badania diagnostyczne w kierunku astmy, to: spirometria z próbą rozkurczową, prowokacyjne testy wziewne, testy skórne, oznaczenie poziomu swoistych przeciwciał w surowicy krwi, RTG płuc, USG klatki piersiowej. W leczeniu astmy obowiązuje gradacja postępowania, w której rodzaj i dawkowanie leków zależą od wieku pacjenta, ciężkości choroby i stopnia nasilenia napadów. Przewlekłe zapalenie błony śluzowej oskrzeli szybko prowadzi do nieodwracalnych zmian. Naczelną zasadą leczenia astmy jest maksymalne zahamowanie tego zapalenia lub cofnięcie jego objawów.

W tym celu służy przede wszystkim inhalacja glikokortykoidów. Możliwe jest także stosowanie kromoglikanu sodowego. Środek ten zapobiega uwalnianiu przez komórki organizmu substancji, które wyzwalają napady astmy. Przy ostrym napadzie astmy należy zastosować inhalację krótko działającego leku rozszerzającego oskrzela. Dla dzieci dostępne są specjalne urządzenia inhalacyjne. Każdorazowo po naciśnięciu przycisku uwalnia się dokładnie odmierzona ilość substancji aktywnej. Jeśli dolegliwości występują wielokrotnie w ciągu dnia, a wydolność chorego jest wyraźnie zmniejszona, należy dodatkowo regularnie przyjmować leki rozszerzające oskrzela i/lub przejść na inhalację długo działających środków. Przy długo utrzymującej się astmie nie wolno pominąć przedłużonego pobierania tabletek glikokortykoidów. Niejednokrotnie trzeba wdrożyć leki antyhistaminowe, wykrztuśne i mukolityczne. 

Istotną pomocą dla chorych na astmę jest peak-flow-meter. Można nim mierzyć intensywność prądu powietrza, które podczas wydechu jest maksymalnie wytłaczane z płuc. Od wyników prób czynnościowych płuc zależy, które leki należy stosować w domu podczas napadu astmatycznego. Wyniki należy notować w specjalnie założonym dzienniczku. Niektórych leków przy astmie w ogóle nie wolno stosować, np. kwasu acetylosalicylowego. W łagodzeniu silnego napadu mogą również pomóc trening relaksacyjny, psychoterapia i gimnastyka oddechowa. Ze względu na przewlekły charakter astmy, leczenie musi być prowadzone systematycznie przez długi czas.   

Joanna Krocz