Kształtowanie postaw uczniów

Szkołę utożsamia się głównie z miejscem, które ma dostarczać niezbędnej wiedzy i przygotowywać do zdania trudnych egzaminów, np. matury. Tymczasem obok nauczania szkoła powinna realizować cele wychowawcze. Nauczyciele mają wspierać rodziców w trudach wychowania dziecka, co oczywiście nie oznacza, że przejmą całkowicie funkcje rodzicielskie. Jednym z celów wychowawczych szkoły jest kształtowanie postaw uczniów. Jakie rodzaje postaw rozwija szkoła? Co to są za postawy i jak je modyfikować? Jakie elementy składają się na postawy? Jakie metody wychowawcze zastosować, by wpłynąć na poglądy wychowanków?

Spis treści:
  1. 1. Co to są postawy?
  2. 2. Czy szkoła powinna zmieniać postawy uczniów?
  3. 3. Mechanizmy kształtowania się i zmiany postaw

1. Co to są postawy?

Niektórzy pedagodzy i psychologowie traktują postawy jako integralny element struktury osobowości człowieka. Jak precyzyjnie zdefiniować postawę? Postawy to względnie stałe struktury procesów emocjonalnych, poznawczychi tendencji do zachowań, w których wyraża się ogólny stosunek wobec danego przedmiotu postawy. Każda postawa składa się z trzech komponentów:

  • komponent intelektualny – czyli wiedza na temat obiektu postawy;
  • komponent emocjonalny – czyli uczucia i przeżycia wobec obiektu postawy;
  • komponent działaniowy – czyli zachowanie, jakie się przejawia w stosunku do obiektu postawy.

Istnieje cała masa różnych postaw, np. postawy interpersonalne– wobec innych ludzi, postawy intrapersonalne – wobec siebie samego, postawy rzeczowe – np. wobec wytworów przyrody lub sztuki itp. Każda postawa charakteryzuje się też sześcioma różnymi cechami:

  • znak postawy – postawa może być dodatnia (pozytywna), ujemna (negatywna), ambiwalentna (koegzystencja uczuć pozytywnych i negatywnych wobec kogoś/czegoś) albo neutralna (obojętna);
  • siła postawy – wyróżnia się postawy silne i słabe;
  • zwartość postawy – postawa może być pojedyncza (wyizolowana) albo tworzyć wiązki postaw z innymi poglądami, np. na postawy prospołeczne może się składać empatia, chęć niesienia pomocy bliźnim, zaangażowanie w działalność wolontariatów itp.;
  • trwałość postawy – wymienia się postawy trwałe i nietrwałe, które łatwo zmodyfikować;
  • złożoność postawy – określa, czy obecne są wszystkie komponenty postawy (emocjonalny, poznawczy, behawioralny), czy tylko niektóre z nich;
  • subiektywna ważność postawy – mówi się o postawach centralnych (istotnych, np. „Ja”, „praca”) i peryferyjnych (mniej ważnych).

2. Czy szkoła powinna zmieniać postawy uczniów?

Mówiąc o postawach, należy odróżnić je od uprzedzeń, poglądów i stereotypów.

  • Uprzedzenia – postawy o rozbudowanym negatywnym komponencie emocjonalnym, skromnych i często fałszywych informacjach o obiekcie postawy, które raczej rzadko manifestują się w bezpośrednich zachowaniach.
  • Poglądy – przekonania o rozbudowanym elemencie intelektualnym, ale mniej wyrażone są składniki emocjonalny i działaniowy.
  • Stereotypy – bardzo silne i trwałe poglądy ujmowane w sposób zbyt wyolbrzymiony lub uproszczony, tzw. skróty myślowe.

Niektórzy rodzice ograniczają percepcję szkoły jedynie do transmisji wiedzy, czyli wyposażania uczniów w niezbędne informacje i umiejętności. Powstaje wówczas pytanie, czy wychowawca ma moralne prawo (obowiązek) kształtować postawy uczniów i ingerować w ich osobowość, sposób życia, wartości i upodobania. Czy kształcąc postawy, nie ogranicza się autonomii uczniów i wolności wyboru? Wątpliwości są zasadne, ale warto pamiętać, że od postaw ludzi zależy jakość życia zbiorowego i indywidualnego. Ogromne znaczenie ma tutaj postawa wobec samego siebie, a więc poczucie własnej wartości, które wpływa na satysfakcję z życia i tendencje samorealizacyjne. Jeżeli człowiek się nie lubi, nie wierzy w osobisty sukces, to nie podejmuje ambitnych działań z obawy przed porażką, co wtórnie przekłada się na utrwalenie braku szacunku do siebie. Kształtowanie postaw uczniów przez szkołę dyktują również wymogi społeczne i interesy ogółu. Coraz bardzie zatrważa wzrost agresji wśród młodzieży albo przestępczość młodocianych, bowiem takie zachowania destabilizują porządek społeczny. Wydaje się zatem koniecznością podjęcie wysiłku przez nauczycieli, by pielęgnować wśród wychowanków takie wartości, jak miłość, przyjaźń, tolerancja czy prospołeczność. 

3. Mechanizmy kształtowania się i zmiany postaw

Prawidłowość jest taka, że łatwiej wychowawcy (nauczycielowi, rodzicowi) wzmacniać lub kształtować postawy niż je zmieniać. Kiedy jednak trzeba modyfikować postawy, to łatwiej zmienić poglądy słabe niż silne, mniej złożone od bardziej złożonych, mniej trwałe od silnie zinternalizowanych (uwewnętrznionych), postawy peryferyjne od centralnych i mniej zwarte od tych, które tworzą wiązki postaw. Ze względu na rodzaj dokonywanej zmiany w strukturze osobowości ucznia wyróżnia się cele:

  • kreatywne – wytworzenie postawy wobec nowego obiektu;
  • optymalizujące – wzmacnianie określonej postawy, np. wzrost postawy prospołecznej;
  • minimalizujące – zmniejszenie siły postawy, by nie była zbyt radykalna, np. złagodzenie agresji wśród młodzieży;
  • korekcyjne – zmiana postawy o 180 stopni, zmiana znaku postawy, np. chęć zmiany agresji w empatię.

Problematyka zmiany i kształtowania postaw u wychowanków jest bardzo złożona ze względu na fakt, iż angażuje różne sfery osobowości– intelekt, emocje, zachowania. Na co wpływać, by dokonać zamierzonej zmiany? Najlepiej na wszystko. Czasami jednak jest to niemożliwe. Podstawowy mechanizm powstania jakiejś postawy to bezpośredni lub pośredni kontakt z obiektem postawy, np. by mieć określony stosunek do Niemców, najlepiej byłoby spotkać się z kilkoma ludźmi tej narodowości. Stereotypy jednak generują się na bazie niesprawdzonych informacji i przesądów. Do innych sposobów kształtowania postaw należą:

  • generalizowanie doświadczenia – np. kiedy małe dziecko zostanie pogryzione przez psa, może to rzutować negatywny stosunek do psów w ogóle;
  • naśladownictwo i identyfikacja – jedna z metod wychowania; dzieci często naśladują dorosłych lub starszych kolegów i w ten sposób kształtują podobne postawy, co ich „idole”;
  • uczenie się przez warunkowanie – postawy powstają na zasadzie pozytywnych i negatywnych wzmocnień; dziecko karane za bicie brata ma szansę ukształtować pozytywny stosunek do ludzi, a nagradzane za przejawy koleżeństwa będzie powtarzało akty pomocy i wsparcia; trzeba pamiętać jednak o proporcjach kar i nagród – częściej nagradzamy, rzadziej karzemy (nie karzemy dwa razy za to samo i nie stosujemy kar cielesnych).


Powyższe mechanizmy zazwyczaj wystarczają, kiedy chcemy ukształtować postawy. Gdy zamierzamy je zmodyfikować, należy wychowanka wprowadzić w dysonans poznawczy lub/i emocjonalny. Co to oznacza? Trzeba u dziecka wywołać sprzeczne myśli na temat obiektu postawy, by pojawiła się konsternacja: „To zaprzecza mojej dotychczasowej wiedzy”. Na początku mogą pojawić się mechanizmy obronne u wychowanka, np. zaprzeczanie czy racjonalizacja. Z czasem jednak może dojść do zmiany postawy. Nauczyciele i rodzice powinni pamiętać, że chcąc zmienić stosunek dzieci do pewnych rzeczy czy zjawisk, mogą oddziaływać na różne komponenty postaw, np. intelektualny – poprzez dostarczanie wiedzy na temat obiektu postawy, emisję filmów edukacyjnych; behawioralny – poprzez zaangażowanie uczniów w dane przedsięwzięcia, np. sprzątanie Ziemi, pomoc niepełnosprawnym; emocjonalny – poprzez wzbudzanie określonych uczuć, np. wstrętu wobec papierosów czy poczucia satysfakcji w przypadku pomocy innym. Trzeba jednak pamiętać, że aby skutecznie wywołać pożądane zmiany u dzieci i młodzieży należy zacząć od siebie samego. Trzeba świecić przykładem. Nie przekonamy uczniów do tego, że papierosy szkodzą zdrowiu, kiedy sami na przerwie będziemy popalać jeden za drugim. By kształtować dane postawy, trzeba być spójnym w przekazie i wiarygodnym, jeśli chodzi o dobór argumentów.

Bibliografia

  • Pankowska D., Pedagogika dla nauczycieli w praktyce, Wydawnictwo IMPULS, Lublin 2008, ISBN 978-83-7308-717-0.
Porozmawiaj o tym na Uczniowie, Nastolatki »

Artykuły Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia

Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Pewność siebie u dziecka

Pewność siebie u dziecka stanowi pochodną wysokiej i adekwatnej samooceny. Stabilne poczucie własnej wartości u malucha jest dla niego podstawą do osiągania ambitnych celów i rozwoju. Przekonania na swój temat kształtują się głównie w...

Nieśmiałość dziecka
Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Nieśmiałość dziecka

Nieśmiałość, według psychologa Philipa Zimbardo, to złożona przypadłość, która obejmuje szerokie kontinuum, od lekkiego uczucia skrepowania, przez nieuzasadniony lęk przed ludźmi, aż do skrajnej nerwicy. Wydaje się, że nieśmiałość dziecka, obok...

Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Co powinien umieć sześciolatek?

Sześciolatek to mały szkrab, który stoi przed nowym wyzwaniem życiowym, a mianowicie pójściem do zerówki. Wchodzi w nową społeczność, do której musi się zaadaptować. Umiejętności, które składają się na zdolność dziecka...

Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Co powinien umieć siedmiolatek?

Wielu rodziców zastanawia się, co powinno umieć ich siedmioletnie dziecko. Czy przypadkiem maluch nie odbiega od swoich rówieśników? Nie wykazuje jakichś zahamowań albo opóźnień w rozwoju? Rodzice zwracają uwagę głównie...

Jak nastolatki przeżywają książki?
Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Jak nastolatki przeżywają książki?

Książki pomagają nam przenieść się do innej rzeczywistości - fakt ten można naukowo wytłumaczyć. Naukowcy są zdania, że możliwość „przeżywania” książek ma związek ze stymulacją obszarów mózgu, reagujących na wydarzenia w realnym...

Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Depresja młodzieńcza

Depresja jest obecnie uważana za chorobę cywilizacyjną. Z badań wynika, że około 10% populacji cierpi na depresję, z tego jedna trzecia osób to nastolatki. Depresja u nastolatków, często jest niezauważana przez rodziców, a jest ona...

Rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia Nerwica u dzieci

Nerwica u dzieci niekiedy związana jest z brakiem umiejętności wyrażania uczuć. Choroba pojawia się najczęściej u dzieci, które lękiem reagują na stres. Stale odczuwają niepokój i strach, a to niestety uniemożliwia im prawidłowe...

Zabawy dla uczniów
Wspomaganie w rozwoju Zabawy dla uczniów

Dzieci rozpoczynające edukację szkolną mają najczęściej siedem lat. Są osobami, które potrzebują pozostawać na uboczu. Uwielbiają oglądać programy telewizyjne, grać na komputerze, czasami sięgają po ulubioną książkę czy gazetkę. Dzieci ośmioletnie cechuje...

Patronaty Zabawa a kształtowanie osobowości dziecka

Dziecko uczy się przez dotyk i ruch, dlatego w procesie kształtowania jego osobowości tak ważna jest zabawa. Bawienie się jest również sposobem na wzmacnianie więzi dziecka z rodzicem i odróżnianie oraz nazywanie emocji przez malucha. Wspólna...

Raport specjalny - Zadbaj o odporność dziecka zimą Wzmacnianie i kształtowanie układu odpornościowego

Kształtowanie układu odpornościowego u dziecka to wieloletni proces. Odporność zbliżoną do osoby dorosłej dziecko nabywa dopiero około 12 roku życia, stąd małe dzieci dużo częściej łapią infekcje. Aby wzmocnić układ odpornościowy najmłodszych pociech,...

Pierwsza pomoc dla uczniów z dysortografią
Patronaty Pierwsza pomoc dla uczniów z dysortografią

Pierwsza pomoc dla uczniów z dysortografią to zestaw ćwiczeń dla dzieci z problemami w różnicowaniu głosek nosowych ą, ę oraz połączeń om, on, em, en. Na początku zeszytu znajduje się poradnik dla osoby prowadzącej zajęcia. W daleszej części znajdują...

pokaż 10 następnych
Zamknij

Wypełnij swoje dane

Ryzyko schorzeń często zależne jest od płci, wieku i wykonywanego zawodu

Wiek determinuje zarówno ryzyko schorzeń, jak i rodzaj leczenia

Dzięki informacji o Twojej lokalizacji i ubezpieczeniu, będziemy mogli zaproponować Ci najlepszych specjalistów i kliniki zajmujące się Twoim problemem

-

Dane kontaktowe potrzebne są nam do powiadomienia Cię o odpowiedziach specjalistów

Akceptuję regulamin zadawania pytań.
Cofnij